Günümüz iş dünyasında iş sağlığı ve iş güvenliği (İSG), yalnızca iş kazalarının önlenmesiyle sınırlı bir alan olmaktan çıkmış; çalışanların fiziksel, zihinsel ve sosyal iyilik hâlinin korunmasını amaçlayan bütüncül bir yönetim anlayışına dönüşmüştür. Bu anlayışın en önemli bileşenlerinden biri ergonomidir. Ergonomi, işi çalışana uydurmayı hedefleyen bilimsel bir disiplindir. Çalışanların bedensel ve zihinsel kapasitelerine uygun olarak tasarlanan iş ortamları, hem sağlık sorunlarını azaltmakta hem de verimliliği artırmaktadır. Bu nedenle ergonomi, iş sağlığı ve güvenliği sistemlerinin vazgeçilmez bir parçasıdır.
Ergonomi Kavramı
Ergonomi; insan, makine ve çevre arasındaki etkileşimi inceleyen ve bu etkileşimi en sağlıklı, güvenli ve verimli hâle getirmeyi amaçlayan bir bilim dalıdır. İşyerlerinde kullanılan araç-gereçlerin, çalışma alanlarının ve iş süreçlerinin insanın anatomik, fizyolojik ve psikolojik özelliklerine uygun biçimde düzenlenmesini kapsar.
Ergonominin temel amacı, çalışanların gereksiz zorlanmalarını önlemek, yorgunluğu azaltmak, hata yapma riskini düşürmek ve uzun vadede meslek hastalıklarının oluşmasını engellemektir. Bu yönüyle ergonomi, doğrudan iş sağlığı ve güvenliğinin koruyucu yaklaşımına hizmet eder.
Ergonomi ve İş Sağlığı İlişkisi
İşyerlerinde ergonomik olmayan koşullar, kas-iskelet sistemi hastalıklarının en önemli nedenlerinden biridir. Uzun süre yanlış pozisyonda oturmak, ağır yükleri hatalı şekilde kaldırmak, tekrarlayan hareketlerle çalışmak veya uygun olmayan masa ve sandalye kullanımı; bel fıtığı, boyun düzleşmesi, karpal tünel sendromu gibi rahatsızlıklara yol açabilir. Bu tür sağlık sorunları zamanla kronik hâle gelir ve çalışanların yaşam kalitesini ciddi biçimde düşürür.
Ergonomik düzenlemeler sayesinde çalışanların vücut yapısına uygun duruş ve hareketler desteklenir. Örneğin ayarlanabilir sandalyeler, uygun yükseklikte masalar, ekran konumlarının doğru ayarlanması ve dinlenme aralarının planlanması, kas ve eklem zorlanmalarını büyük ölçüde azaltır. Böylece çalışanlar daha az ağrı ve yorgunluk yaşar, işlerine daha uzun süre sağlıklı şekilde devam edebilirler.
Ergonomi ve İş Güvenliği
Ergonomi yalnızca sağlıkla değil, aynı zamanda iş güvenliğiyle de doğrudan ilişkilidir. Ergonomik olmayan çalışma koşulları, dikkat dağınıklığına, yorgunluğa ve reflekslerin yavaşlamasına neden olur. Bu durum, özellikle makineyle çalışan veya riskli işlerde görev alan kişiler için iş kazası olasılığını artırır.
Örneğin, kontrol panellerinin karmaşık ve ulaşılması zor bir yerde olması, operatörün yanlış düğmeye basmasına veya geç müdahale etmesine neden olabilir. Buna karşılık ergonomik olarak tasarlanmış bir iş istasyonunda, çalışan gerekli tüm ekipmanlara kolayca erişebilir ve işlemlerini daha güvenli biçimde gerçekleştirebilir. Bu da kazaların önlenmesinde önemli bir rol oynar.
Verimlilik ve Performans Üzerindeki Etkisi
Ergonomik iş ortamları, çalışanların yalnızca daha sağlıklı değil, aynı zamanda daha üretken olmalarını sağlar. Rahat bir çalışma pozisyonu, uygun aydınlatma, gürültünün kontrol altına alınması ve termal konfor gibi faktörler, çalışanların işe odaklanmasını kolaylaştırır. Fiziksel olarak rahat eden bir çalışan, zihinsel olarak da daha dikkatli ve verimli olur.
Ayrıca ergonomik düzenlemeler hata oranlarını düşürür. Yanlış duruş veya aşırı yorgunluk nedeniyle yapılan hatalar, hem üretim kalitesini bozar hem de maddi kayıplara yol açar. Bu nedenle ergonomiye yapılan yatırımlar, uzun vadede firmalara maliyet değil, kazanç sağlar.
Ergonomi ve Psikososyal Sağlık
Ergonomi yalnızca fiziksel faktörlerle sınırlı değildir; aynı zamanda işin zihinsel ve psikolojik yükünü de dikkate alır. Aşırı iş yükü, zaman baskısı, karmaşık görevler ve yetersiz mola süreleri, çalışanlarda stres, tükenmişlik ve motivasyon kaybına neden olabilir. Ergonomik iş tasarımı, görevlerin dengeli dağıtılmasını ve çalışanların kapasitesine uygun şekilde planlanmasını hedefler.
Bu sayede çalışanlar kendilerini daha kontrol altında ve değerli hisseder. İş tatmini artar, işten ayrılma oranları azalır. Bu durum hem çalışanların ruh sağlığını korur hem de işletmeler için istikrarlı bir iş gücü yaratır.
Firmalar Açısından Ergonominin Önemi
Firmalar için ergonomi, iş kazaları ve meslek hastalıklarını azaltarak doğrudan maliyetleri düşürür. Sağlık sorunları nedeniyle alınan raporlar, tazminatlar, sigorta primleri ve iş gücü kaybı önemli ekonomik yükler oluşturur. Ergonomik önlemler sayesinde bu tür kayıplar en aza indirilebilir.
Ayrıca ergonomiye önem veren işletmeler, çalışanlar tarafından daha tercih edilen işyerleri hâline gelir. Bu da nitelikli iş gücünü çekme ve elde tutma konusunda önemli bir avantaj sağlar. Kurumsal itibar açısından da ergonomi önemli bir göstergedir; çalışan sağlığına değer veren firmalar toplum nezdinde daha saygın bir konumda yer alır.
Ergonomi, iş sağlığı ve iş güvenliğinin temel yapı taşlarından biridir. Çalışma ortamlarının ve iş süreçlerinin insanın fiziksel ve zihinsel özelliklerine uygun biçimde düzenlenmesi, hem sağlık sorunlarını hem de iş kazalarını önemli ölçüde azaltır. Bunun yanında ergonomik işyerleri, verimliliği artırır, çalışan memnuniyetini yükseltir ve firmalara rekabet avantajı sağlar.
Sonuç olarak ergonomi, yalnızca bir konfor unsuru değil; iş sağlığı ve güvenliğinin sürdürülebilirliğini sağlayan stratejik bir yatırımdır. Bu nedenle modern işletmeler, ergonomiyi İSG politikalarının merkezine yerleştirmelidir. ACAR OSGB olarak işyeri hekimlerimiz tarafından ergonomi eğitimi verilmektedir.